Kako mu međunarodno (radno) pravno prići – iz ugla profesora radnog prava Vlajka Brajića

Zamišljeno je gledao ka horizontu iz kabineta u Saveznom sekretarijatu za inostrane poslove SFRJ. Kao dobri stari profesor radnog prava i direktor Komisije za međunarodno radno pravo tog organa tražio je način kako da što uspešnije obavlja svoju dužnost, znajući da zemlja ima osobeni društvenopolitički položaj i da je isuviše mala da nameće svoj sistem rada, ali je osećao da mora da deluje i slabosti pretvori u snage, a pretnje u šanse. Pomalo je težio rezultatima uporednopravnog modela svog kolege, profesora Konstantinovića, ali u smislu „modelovanja izvrsnih društvenih fenomena/pojava”, a ako je on uspeo … možda bi mogao i sam da postigne tako nešto. Bez obzira na sve, znao je da najpre mora da se podseti i drži oprobanih i proverenih rezultata i reči koje je jednom izrekao u svojim delima. Pre zakoračenja u nepoznato trebalo je da se podseti svojih fundamentalnih postavki iz rada i radnog odnosa, kao i društva uopšte. „Rad jeste svrsishodna delatnost i samo deo društva“. Rad, a ne radni odnos, jer je rad svuda istovetan, a radni odnos je pravni pojam, koji se razlikuje od zemlje do zemlje. Razumeti rad znači razumeti to društvo u smislu metodike prof. Lukića i „čvorišne teorije sistema”. A ako već upućuje na njega, nameće mu se pitanje mogu li se spojiti naučne discipline kao što su politikologija i rad u „(geo)politikologiju rada”, naravno, u datom kontekstu, „za razliku od domaće, u neku međunarodnu (geo)politikologiju rada”, koju bi mogao da koristi u radu, ali bi bila i od praktične koristi za društvo, firme i sl. U mislima je već prelistavao sopstveni udžbenik iz „Radnog prava”. Tehnika je bez sumnje vrlo značajna i nezamenljiva u radu i uslov tehnološkog i svakog drugog progresa. Tome je posvetio i svoju doktorsku disertaciju. Sadržina onoga što je tada pisao navirala je dok je tragao za etodikom rada. „Tehnološki progres, odnosno razvoj tehnologije, kao što je kompjuter, internet i sl., još se odvija. Zemlje koje se budu prilagođavale tehnološkom razvoju, ne samo u pogledu razvoja same tehnologije, nego i kroz firme, biće vodeće, no kako to ispratiti i na domaćem i na međunarodnom planu zbog sve veće međuzavisnosti privrednih subjekata, država i ljudi u vidu migracija. Najpre je morao da stvori jednu opštu nauku o radu, gde sociologija rada samo delimično zadovoljava tu potrebu, a gde su i druge nauke: psihologija, psihijatrija rada, socijalna psihologija, filozofija rada, ta geopolitika rada, ali i ekonomske discipline kao što su organizaciona kultura, ekonomija rada radnog kolektiva. Jasno mu je bilo, naravno, da je pravo, naročito u vidu jedne norme, bitno, ali ne i jedino. Mnogo je bitnija njena sadržina jer se forma pravne norme ne može razumeti bez tih disciplina niti uslova odnosno okolnosti u kojima se odvija, naravno u slučaju međunarodnog karaktera, kao neka nova teorija igara multidisciplinarne opšte nauke o radu u međunarodnom kontekstu. Još davno je utvrdio u doktorskoj disertaciji „da nam je potreban, pored tehnološkog progresa, i napredak u socijalnim odnosima, odnosno socijalnim pogledima, koji nužno ne mora da menja tekući sistem društvenih odnosa, npr. vezujući ga za liberalnu ideju ili, ako postojeći sistem ne funkcioniše, za neki drugi, opozitni, društveno-ekonomski sistem.” Čini se da i kolega Lukić u knjizi „Politička teorija države” govori upravo o toj autohtonosti (ne autarhičnosti). Jednom rečju, tehnološki razvoj potreuje i svako drugo prilagođavanje. Ponešto o tome Lukić je izneo i u „Istoriji političkih i pravnih ideja”. Međutim, sve to razmišljanje ne sme da bude birokratsko, već „na polzu” radnicima, ali i firmama u kojima rade, tj. društvu u kom obitavaju. Uspeh uporednopravnog metoda video je već kod kolege Konstantinovića, a svoj posao posmatrao je samo kao deo celine ostalih organa Saveznog sekretarijata. Kao direktor Komisije, počeo je pragmatičnije da razmišlja, tražio je gde i kako da postavi hipotezu, istraži i socijalno odgovorno je primeni, tragajući za sociološkom logikom kroz metodiku univerzalnosti prava Međunarodne organizacije rada jer je uvideo da živimo u svetu u nastajanju, a tehnološki progres evo već industrijskog doba, pojave prvih kompjutera, bio je samo jedan od pokazatelja da će zapošljavanje, i ne samo to, u takvim okolnostima biti poseban izazov, zbog čega je istoj temi posvetio svoju doktorsku disertaciju. „Mnogo toga zavisi od toga kako se budemo postavili u narednih deset do dvadeset godina“, kako je govorio i prof. Budimir Košutić. Razmišljao je da ako postoji jedno (univerzalno) međunarodno (radno) pravo, koje važi za čitav svet, da li može da se postavi „geopolitička radna i socijalna (hipo)teza o nekoj (našoj) metodici, da ipak postoji „jedna zajednička nit“ koja bi povezivala možda, ne sve, zemlje u ovoj oblasti, kako bi naše društvo i subjekti u njemu osetili boljitak. I baš u toj doktorskoj disertaciji utvrdio je da je međusobna bilateralna saradnja mnogo kvalitetnija od multilateralne. Zaista mu je prvo bila neophodna razvijena „filozofija” jer je ista najviše umska spoznaja realnosti, iz koje se deduciraju ne samo pravne norme već i čitav rad i sve druge pojave vezane uz rad, po spilover efektu, i to ne samo u našoj zemlji. I to mu je trebala baš ona filozofija u vezi sa pravom, kako domaćim tako i međunarodnim (bilateralnim). Najpre se pitao gde naći taj physis, ono „večito, svuda, u svemu, za sve važeće” u prirodnom pravu, taj Apsolut, Apsolutni duh, Svet(sk)i duh ili kako god da se naziva. Morao je poći od takvog pristupa jer je bio duboko svestan svih realnih okolnosti u kojima je delovao da bi se kretao ka nekoj večitoj ideji. Upravo tu, kao deo neke šire politike, našao je, po sociološkoj logici, metodiku univerzalnosti uporedno-analogijskog metoda MOR-a i njegovih idejnih osnova. Inspiracija je iskrsavala i iz „Sistema filozofije i filozofije prava” profesora Radomira Lukića. I upravo kao što je tvrdio u svom udžbeniku da je tehnološki progres uslov napretka, ali da ne vodi brigu o čoveku, sad se sa setom sećao da je video sve posledice tog stava da rad može da bude svrsishodan, ali i destruktivan i po pojedinca samog, odnosno po ljude same i njihove odnose. Zato je i formulisao tezu o uporednom razvoju socijalnih odnosa uz tehnološki razvoj. Ako se bude samo insistiralo na tehnološkom progresu, da je „rad roba” i „da socijalni odnosi nisu bitni”, ali i ako se sa ljudima bude postupalo kao da su materijalne stvari, to na dobro neće izaći, pogotovo da se „sve, ama baš sve mora komercijalizovati.” Znao je da filozofski sistem međunarodne politike i prava, iako još ne zaokružen, jeste ono što čini logički zaokružen sistem, koji, ako „ništa ne štrči”, jasno odgovara postavljenim ciljevima politike, ali, neproveren, baš kakva je i filozofija, razlikuje se od nauke. Pošto je znao da grešaka ne sme biti, pokušao je da tu filozofiju dopuni prirodnom filozofijom i prirodnim naukama, kao nečim što je možda bliže Apsolutu, Apsolutnom DUHU, čime jedino možemo i treba da budemo vođeni, kao i da odatle izvlači norme pravnog sistema u vidu aksioma, kao najviših pojmova, kao što je Ustav. Pokušao je najpre da odredi filozofski pojam prava ako je pravo sila, monopol prinude, ali, kako postoje i drugi normativni, isto tako dejstvujući sistemi, onda zakonomerno mora da traži logički identitet za Sl(n), gde je S sinergija (iliti: sav, svuda, u svemu), L logika (logos), a N normativne zakonomernosti (normativ, pravo), uprkos slobodi pojedinca od radnosocijalnih, normativnih pravila, naših domaćih, kako bi bili magnet i za ostale (koji i nije možda nemoguće naći!?), ali i kroz razumevanje drugih normativnih sistema. Ili formula: Sl(n) = L * N, gde je, dakle, Sl(n) – sinergija normativnih sistema, L upravo ta logika (logos), a N normativni sistem, koji uključuje i pravo. Znao je za čudnovatost takvog jednoga pristupa, ali je isto tako bio svestan svih realnih resursa koji su mu stajali na raspolaganju i da smo na pragu nove epohe.U traganju za sinergijom znao je da mora sa nekim da se konsultuje i u vezi sa Lajbnicom i drugim umovima!? Uz takvo poimanje domaćeg pravnog sistema, uz poštovanje, naravno, našeg poluplanskog sistema, sloboda ugovaranja uz poštovanje strategijskih pravaca društva, kao svojevrsnog javnog poretka, javnog/opšteg interesa, poludeterminizma, uz SVEKOLIKO (TRO)JEDNO DOSTOJANSTVO ličnosti na radu, radi predvidljivosti i svih drugih vrednosti pravnog sistema, i sklada na relaciji „pojedinačno-kolektivno-opšte”, mogli bismo da budemo magnet ostalima. A dobro je uvideo svu suštinu tranzicije iz jednog u drugi sistem, jer „normu lako možemo promeniti, ali pravo nije samo norma”, kako kaže i kolega Lukić u „Metodologiji prava“.Isto tako, znao je da je međunarodna radnopravna politika samo deo šire međunarodne politike, pa je, u smislu, navedenog, samo postavio tezu, dalje razrađujući je na međunarodno radni deo. Zato se i odlučio za sledeću svoju postavku. Dakle, kao kod Venovih dijagrama, treba tražiti sve domaće činioce koji sa odnosnim zemljama mogu da sačinjavaju UNIJU. Naravno, pošto je svaki porednopravni sistem – sistem za sebe, tamo gde postoji PRESEK, treba formirati, koordinisati i praviti mešovite komitete radi jačanja faktora koji spadaju u PRESEK, a za neizostavne RAZLIKE pronaći mehanizme rešavanja, ali u sklopu osnivačkih i fundamentalnih akata MOR-a, opet možda kao produkta APSOLUTA, apsolutnog SVET(SK)OG DUHA. Završivši teorijski posao, profesor je odlučio da prione na praktični deo. Počele su da se roje konkretne ideje za sprovođenje, ali je odlučio da ostane vlasnik neizgovorene reči i pokušao da to u praksi sprovede. Samo je zabeležio „poznavaoci bilateralnog međunarodnog rada, koji bi pratio neki institut za (trans)multidisciplinarna opšta naučna pitanja rada međunarodnog karaktera teorije igara…”.Ne želeći da se meša u rad drugih odeljenja, a držeći se onoga što je napisao, odlučio se za oblast privrede jer, između ostalog, od ekonomije i zavisi „granica budžetskog ograničenja”, odnosno koliko će novca biti u budžetu, naročito za neophodne izdatke za potrebe zemlje u datom trenutku. Kao što kažu kolege Velimirović i Vasiljević, privredno pravo (poslovno, odnosno trgovačko) tiče se pravnog položaja i poslova preduzeća i drugih privrednih organizacija. S druge strane, pak radno pravo reguliše unutrašnje, personalne, socijalne i ekonomske odnose u preduzećima. Zato nekada nije moguće utvrditi prava, obaveze i odgovornosti iz jedne bez poznavanje druge oblasti. Ni priroda odnosa bez razumevanja međusobne veze nije moguća. Da li se to da primeniti i na međunarodne ekonomske odnose, na međunarodno ekonomsko pravo, a gde su tek drugi aspekti „u smislu teorije igara” u kombinaciji sa savremenim metodološkim pristupom društvenih i normativnopravnih nauka, a i pravih praktičnih, upotrebljivih filozofskih, što da ne!? Baš tako je i sa naukom/pravom o privrednom sistemu, kao opštom sistemskom naukom, zajedno sa naukom o teoriji regulacije, koja treba da sve ekonomske subjekte, pa i radnike, poveže u jedan celovit sistem. S obzirom na sve navedeno, pitao se kriju li se tu dobre tržišne niše (gapovi) za naše privredne kolektive ako uvidimo šta kom sistemu treba za to skladno funkcionisanje.I tako, delujuću u više društveno-ekonomskih sistema, duboko zaronjen u misli, posmatrao je naposletku nadolazeću društvenu stvarnost iz svog kabineta na Pravnom fakultetu i video slom planskog (kolektivnog), uviđao narastajući značaj tehnološkog progresa i potrebu za inovacijama i poštovanjem individualizma, mada je poznavao sve njegove zakonomernosti. Neprolazna dela, ideje i ljudi jesu oni koji se po svojim delima poznaju.Upravo tako je i sa radom prof. Brajića o tehnološkom razvoju, koji je kao doktorsku tezu postavio još 1971. godine, a imao je tu sreću ili nesreću, baš kao što kaže kineska kletva, da živi u vreme velikih promena, upravo u vreme pojave prvih kompjutera, „Silikonske doline”, „Majkrosofta” i „Epla.” Da li ista misao može i danas da važi, u vreme „Amazona”, „Fejsbuka” i „Netfliksa”, ili možda, još bolje rečeno, u vreme pojave „Čet GPT-a” (eng. ChatGPT) i bioinženjeringa, i da li pretnje stvarno možemo da pretvorimo u prilike, koje ćemo uspešno da iskoristimo, a naše slabosti u naše snage jer istorija je putokaz, a budućnost put. A tu budućnost stvaramo danas, ako ne zbog nas, onda zbog budućih pokolenja. Ono što je tvrdio u doktorskoj tezi o industrijskoj eri, kao da se odnosilo i na ovu postindustrijsku, „virtuelnu”. Nova tehnika zahteva nove odnose, između ostalog, i stvaralaštvo, ali to bi se vratilo kroz produktivnost i rast BDP-a, a suština i jeste prilagođavanje tehnološkom progresu. Zar zemlje koje su još 70-ih godina prošloga veka to uvidele danas nisu među vodećim? Uvideo je i profesor to jer je Preporuka o stručnom osposobljavanju MOR–a iz 1962, o kojoj je pisao u doktorskoj disertaciji, zamenjena novom Preporukom MOR-a iz 2004. godine. Kako je profesor tvrdio da bi „društvo trebalo da bude pripremljeno na novosti tehnološkog progresa”, njegov kolega Bovan lepo je ukazao na sve „društvene aspekte u vreme nastanka prve industrijske revolucije.” Dakle, sada je uvideo tačnost svojih pretpostavki. No, dok je tako nadolazeću stvarnost posmatrao, pitao se kako li će biti generacijama koje dolaze jer svako vreme nosi svoje breme. Uviđao je i da gotovo o(p)staje fundamentalno pitanje kako spojiti u jednu „sinergetsku celinu” istovremeno i individualnost, a ne ono generičko, kao opšte svojstvo radi članstva u grupi, i kolektivitet. Sistemi koji su negovali „čist” individualizam ili kolektivitet nisu uspeli. I kolega Radomir Lukić pokušao je metodološki da utvrdi tu zakonomernost, a ko zna… možda je i moguće.

Posvećeno prof. dr Vlajku Brajiću, profesoru radnog prava i predsedniku Komisije za međunarodno radno pravo u Saveznom sekretarijatu za inostrane poslove SFRJ

Prema:

1. „Problemi zapošljavanja u uslovima tehnološkog progresa, sa posebnim osvrtom na delatnost Međunarodne organizacije rada”, Institut za uporedno pravo, Beograd, 1972. (štampana doktorska disertacija).

2. „Radno pravo”, udžbenik, 1. izdanje, IRO „Privredna štampa”, Beograd, 1980. godine.

3. „Radno pravo – radni odnosi, drugi odnosi rada i socijalno osiguranje”, šesto dopunjeno izdanje, Savremena administracija, Beograd, 2001. godine.

4. „Spomenica prof. dr Vlajko Brajić”, Spomenici CANU, dostupno na: https://canupub.me/knjiga/spomenica-vlajko-brajic-1939-2004/Priredio:Aleksandar Marković,dipl. pravnik.

Biografija prof. dr Vlajka Brajića adaptirana je prema tekstu na sajtu Naučnog društva Srbije Prof. dr Vlajko Brajić, redovni profesor Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu, rođen je 1939. godine u Lipovu kod Kolašina. Na Pravnom fakultetu u Beogradu diplomirao je 1962. godine, a stepen magistra pravnih nauka stekao je 1968, kao i doktora nauka 1971. godine, sa disertacijom „Problemi zapošljavanja u uslovima tehnološkog progresa”. Izabran je 1983. godine za redovnog profesora za Radno pravo i Osnove sociologije rada. Držao je nastavu iz predmeta Radno pravo i Uvod u pravo na nekoliko fakulteta u zemlji, a predavao je i Međunarodno pravo i Sudsko-organizaciono pravo. Učestvovao je u poslediplomskoj nastavi na skoro svim pravnim fakultetima bivših jugoslovenskih republika.Bio je direktor Međunarodnog univerzitetskog centra za društvene nauke, sudija Osnovnog suda udruženog rada u Beogradu i Suda udruženog rada Srbije, ali i predsednik Komisije za međunarodno radno pravo u Saveznom sekretarijatu za inostrane poslove, predsednik Odbora za društvene nauke u Ministarstvu za nauku i tehnologiju Republike Srbije, član Jugoslovenske delegacije na zasedanjima Opšte konferencije Međunarodne konferencije rada i član Saveznog pravnog saveta. Pored formulisanja teorijskih stavova, prof. Brajić bavio se radni pravom i u praksi, kao sudija Udruženog rada, pri čemu je smatrao da o normi radnog prava ne može da se govori ako ne postoje uslovi za njeno praktično sprovođenje. Živeći i delujući u doba tranzicije društveno-političkih sistema u našoj zemlji i svetu, znalački je uviđao suštinu tih tranzicija u datoj oblasti, naravno sa pozicije struke i autoriteta u oblasti. Tako je povlačio interesantnu vezu između nekadašnjih samoupravnih sporazuma i kolektivnih ugovora, što treba dovesti u vezu sa originalnim tekstom Zakona o obligacionim odnosima i današnjim Zakonom o planskom sistemu. Radeći u vreme velikih društvenih promena u zemlji i svetu, kao da je uviđao zakonomernosti određenog razvitka, ali pre svega kroz njihovu (ontološku) suštinu, a ne zasnivajući svoj rad isključivo na formalnom elementu pravne norme, kako se obično i doživljava pravo. Možda se i na rad profesora Brajića može nadovezati delo profesora Radomira Lukića o „Istoriji političkih i pravnih teorija”, pre svega imajući u vidu metodološki pristup koji profesor koristi. Zbog toga je i Profesor Brajić, izučavajući uticaj tehnoloških promena u oblasti rada, došao do značajnih zaključaka koji se odnose na pravo i van oblasti rada, kao da je uviđao u kom pravcu svet (rada) ide, što danas kao da se obistinilo jer je vidljivo koje su zemlje najinovativnije i koje su prve prihvatile tehnološki progres. Tako je pokrenuo pitanje potrebe novog definisanja pojmova kao što su rad i pravo. Bavio se kritičkom analizom prava i u vreme kada to nije bilo uobičajeno. U oblasti opšte teorije prava zapažene su koncepcije profesora Brajića u pogledu odnosa autonomnog (i samoupravnog kao autonomnog) prava prema zakonu. Citiran je u brojnim zbirnim radovima u zemlji i inostranstvu. Čini se da su i danas aktuelni profesorovi radovi o autonomnom pravu, u vreme sve veće potrebe za raznolikošću i autonomnošću, ne nužno i različitošću, ali istovremrno za postojanjem jedne ideje/vrednosti/ vizije koja će sve te raznolikosti držati u skladu i slozi (kolektivitet, zajedničarenje”), ali i da se podudaraju sa opštim stavovima o skladu individualnog, kolektivnog i opšteg interesa upravo radi te sinergije.Na specijalizaciji u inostranstvu prof. Brajić boravio je u SAD 1978. godine u programu za dekane pravnih fakulteta, a zatim i u Francuskoj, Poljskoj, Engleskoj i skandinavskim zemljama. Učestvovao je na brojnim međunarodnim kongresima i naučnim skupovima sa referatima. Na Evropskom kongresu IIRA imao je uvodni referat za jednu od tri glavne teme kongresa 1991. godine. Po pozivu je držao predavanja na više univerziteta u inostranstvu. Bio je član Međunarodnog izdavačkog saveta – Međunarodnog časopisa za uporedno pravo i industrijske odnose (eng. The International Journal of Comparative Labour and Industrial Relations). Uređivao je časopis „Rad i socijalno pravo”. Bio je član Međunarodnog savetodavnog odbora Međunarodne enciklopedije prava (eng. International Advisory Board of International Encyclopedia of Laws) u Hagu, ali i član redakcije Arhiva za pravne i društvene nauke. Obavljao je funkciju predsednika Udruženja za radno pravo i socijalno osiguranje i bio član Udruženja pravnika.Objavio je preko 150 radova u zemlji i u inostranstvu. Među značajnijim radovima koji su objavljivani u časopisima, su: „Dani društva uporednog zakonodavstva” (franc. Journées de la societé de legislation comparé), „Bilten uporednih radnopravnih odnosa” (eng. Bulletin of Conparative Labour Law Relations) i „Povezivanje časopisa za međunacionalno pravo” (eng. Connectient Journal of International Law). Objavljivao je radove i u univerzitetskim publikacijama Univerziteta u Vroclavu, u zbornicima radova međunarodnih kongresa ili naučnih skupova, kao što su IX Međunarodni kongres – Međunarodno društvo za radno pravo i socijalno osiguranje (eng. IX Internacional Congress – International Society of Labour Law and Social Security) u Vašingtonu 1982. godine, Jugoslovenski izveštaji na XII Međunarodnom kongresu uporednog prava (eng. Yugoslav Reports of XII International Congress of Comparative Law) u Sidneju i Melburnu 1986

How to Approach International (Labor) Law – From the Perspective of Labor Law Professor Vlajko Brajić

He gazed thoughtfully towards the horizon from his office at the Federal Secretariat for Foreign Affairs of the SFRY. As a seasoned professor of labor law and the director of the Commission for International Labor Law within that body, he sought ways to perform his duties as effectively as possible. He was aware that the country held a unique socio-political position and was too small to impose its labor system, but he felt compelled to act, turning weaknesses into strengths and threats into opportunities. He somewhat aspired to the comparative legal model of his colleague, Professor Konstantinović, but in terms of „modeling outstanding social phenomena.“ If Konstantinović succeeded, perhaps he could achieve something similar.

Regardless, he knew he first had to recall and adhere to the tried and tested results and words he once expressed in his works. Before stepping into the unknown, he needed to remind himself of his fundamental principles regarding work, labor relations, and society in general. „Labor is a purposeful activity and only a part of society.“ Work, not labor relations, because work is the same everywhere, while labor relations are a legal concept that differs from country to country. Understanding labor means understanding that society, in the methodology of Professor Lukić and the „nodal theory of the system.“

As he contemplated these ideas, he wondered if scientific disciplines like political science and labor could be combined into a „geopolitical labor science,“ of course, in a given context, „as opposed to domestic, into some international (geo)political labor science“ that could be used in his work and would also be practically useful for society, companies, and the like. His thoughts already wandered through his own textbook on „Labor Law.“ Technique is undoubtedly significant and irreplaceable in work and a condition for technological and any other progress. He devoted his doctoral dissertation to this topic. The content of what he wrote back then surged as he searched for a labor ethos.

„Technological progress, or the development of technology, such as computers, the internet, etc., is still ongoing. Countries that adapt to technological development, not only in terms of developing the technology itself but also through companies, will be leaders. But how to keep up with this both domestically and internationally due to the increasing interdependence of economic entities, states, and people in the form of migration?“ He first had to create a general science of labor, where the sociology of labor only partially satisfied that need, and where other sciences also played a role: psychology, occupational psychiatry, social psychology, philosophy of labor, that geopolitics of labor, but also economic disciplines like organizational culture, labor economics, and collective labor relations. He was well aware, of course, that law, especially in the form of a norm, is essential but not the only one. Its content is much more important because the form of a legal norm cannot be understood without those disciplines or the conditions in which it is carried out, especially in the case of international character, as some new theory of games of a multidisciplinary general science of labor in an international context.

A long time ago, he established in his doctoral dissertation that „besides technological progress, we also need progress in social relations or social views, which does not necessarily have to change the current system of social relations, for example, by linking it to the liberal idea or, if the existing system does not work, to some other, opposite, socio-economic system.“ It seems that even colleague Lukić in his book „Political Theory of the State“ speaks precisely of that authenticity (not autarky). In short, technological development requires all other forms of adaptation. Lukić also mentioned something about this in his „History of Political and Legal Ideas.“

However, all this thinking should not be bureaucratic but rather „for the benefit“ of workers, as well as the companies in which they work, and the society in which they live. He had already seen the success of the comparative legal method with colleague Konstantinović and viewed his work as only part of the whole of other bodies of the Federal Secretariat. As the director of the Commission, he began to think more pragmatically, looking for where and how to set a hypothesis, research it, and apply it socially responsibly, seeking sociological logic through the methodology of the universality of International Labor Organization law. He realized that we live in an emerging world, and technological progress, from the industrial age and the advent of the first computers, was just one indicator that employment, and not only that, would be a particular challenge in such circumstances, which is why he devoted his doctoral dissertation to the same topic. „Much depends on how we position ourselves in the next ten to twenty years,“ as Professor Budimir Košutić used to say. He wondered if there could be a (geo)political labor and social hypothesis about a specific methodology, that perhaps „one common thread“ could connect, maybe not all, but most countries in this field so that our society and the entities within it would feel the improvement.

And just in that doctoral dissertation, he established that mutual bilateral cooperation is much more qualitative than multilateral. He really needed a developed „philosophy“ first because it is the highest mental understanding of reality, from which not only legal norms but also all work and other phenomena related to work are deduced, through a spillover effect, and not only in our country. And he needed that particular philosophy related to law, both domestic and international (bilateral). He first wondered where to find that „physis,“ that „eternal, everywhere, in everything, for everything applicable“ in natural law, that Absolute, Absolute Spirit, World Spirit, or whatever it may be called. He had to start from such an approach because he was deeply aware of all the real circumstances in which he operated to move towards some eternal idea.

Just there, as part of some broader policy, he found, according to sociological logic, the methodology of universality of the comparative-analogical method of the ILO and its ideological foundations. Inspiration arose from „The System of Philosophy and Philosophy of Law“ by Professor Radomir Lukić. And just as he argued in his textbook that technological progress is a condition for progress but does not take care of humans, he now nostalgically recalled that he saw all the consequences of that view, that labor can be purposeful but also destructive to the individual, that is, to people themselves and their relationships. Therefore, he formulated the thesis of the parallel development of social relations alongside technological development. If the focus is solely on technological progress, if „labor is a commodity“ and „social relations are not important,“ and if people are treated as material things, it will not end well, especially if „everything, absolutely everything, must be commercialized.“

He knew that the philosophical system of international politics and law, although not yet rounded off, was what constituted a logically closed system that, if „nothing stands out,“ clearly meets the set political goals. But, untested, just like philosophy, it differs from science. Since he knew that there must be no mistakes, he tried to supplement that philosophy with natural philosophy and natural sciences, as something closer to the Absolute, the Absolute SPIRIT, which is the only thing we can and should be guided by, and from there to derive the norms of the legal system in the form of axioms, as the highest concepts, like the Constitution. He tried first to determine the philosophical concept of law if law is force, a monopoly of coercion, but since there are also other normative systems that act similarly, he had to logically seek the identity for Sl(n), where S is synergy (meaning: all, everywhere, in everything), L is logic (logos), and N is normative regularities (normative, law), despite the individual’s freedom from labor-social, normative rules, our domestic ones, to become a magnet for others (which may not be impossible to find!?), but also through understanding other normative systems. Or the formula: Sl(n) = L * N, where Sl(n) is the synergy of normative systems, L is precisely that logic (logos), and N is the normative system, which includes law.

He was aware of the strangeness of such an approach, but he was also aware of all the real resources available to him and that we are on the brink of a new era. In the search for synergy, he knew he needed to consult with someone about Leibniz and other minds!? With such an understanding of the domestic legal system, respecting, of course, our semi-planned system, the freedom to contract while respecting the strategic directions of society as a kind of public order, public/general interest, semi-determinism, with ALL-ENCOMPASSING (THREE)ONE DIGNITY of the person at work, for predictability and all other values of the legal system, and harmony in the relationship „individual-collective-general,“ we could become a magnet for others.

And he clearly understood the essence of the transition from one system to another because „the norm can be easily changed, but law is not just a norm,“ as colleague Lukić says in „Methodology of Law.“ He also knew that international labor law policy is only part of broader international politics, so in the sense of the above, he only set the thesis, further elaborating it on the international labor aspect. Therefore, he decided on the following approach. Like with Venn diagrams, one should look for all domestic factors that, with the related countries, can form a UNION. Of course, since each comparative legal system is a system in itself, where there is an INTERSECTION, mixed committees should be formed, coordinated, and strengthened to enhance the factors that fall into the INTERSECTION, and for the inevitable DIFFERENCES, mechanisms for resolution should be found, but within the framework of the founding and fundamental acts of the ILO, perhaps as a product of the ABSOLUTE, the ABSOLUTE SPIRIT, in addition to the indicated approach through their methodology, and while appreciating the essence of natural law as a basis for positive law, to be able to meet the set political goals.

He also knew that the law in the final step must be the rule and measure for everything that has been said, the ALPHA and OMEGA, just as Aristotle said, „in the hands of the philosopher lies the future,“ but in his hands, through the new transition of the domestic political system, it lies more than just a perspective, because of all the above.

All this thought had to be projected through some practical steps in a very concrete way, precisely through the comparative-analogical method, following the ILO methodology and through its ideological basis, as an indication of some new geopolitical map. „The voice of God“ in his work became the guiding principle: „Nudge gently, dear God, gently guide those who take care of their loved ones,“ from that basic, natural law, because all work is mutual, joint, and for the benefit of all. He was already picturing the concrete measures he would need to propose, and in his imagination, it seemed that they would be accepted, applied, and possibly achieve results. He pondered what steps to take and knew the path he had set out on. He decided to refine the ideas further, allowing them to be guided by the rhythm of time and future development, in the face of history’s progression.

In the later stages of his career, Professor Brajić, having further developed his approach, became more engaged in international dialogue. The ideas he nurtured in his academic and administrative roles slowly began to resonate on a broader stage. Internationally, his proposals were cautiously welcomed, and within the domestic sphere, his influence grew as he provided a bridge between evolving global labor standards and the unique socio-economic system of his homeland.

His legacy, while complex and sometimes controversial, left an indelible mark on the study of labor law, especially within international contexts. His interdisciplinary approach, blending legal theory with broader socio-political and technological considerations, offered a new lens through which labor relations could be understood and governed in an increasingly interconnected world.

4o